Za rękę z Guidonem

O średniowieczu w dzisiejszej kulturze nie mówi się w sposób pochlebny. Wpisując w wyszukiwarce Google hasło “średniowiecze synonimy” można znaleźć słownictwo następujące: brak kultury, brak oświaty, brak wychowania, chamstwo, ciasnota, ciemnogród, ciemnota, drobnomieszczaństwo, głupota, niedorozwój, niedouczenie, nienowoczesność, nieokrzesanie, nietolerancja, nieuctwo, tępota¹… Szczególnie zastanawiające jest słowo “głupota”. Nie wiedzieć czemu, wynalazki kultury średniowiecznej są traktowane jako prymitywne, chociaż w dużej części w ogóle nie są znane. Jednak ludzie wieków średnich wykazywali się wysokim poziomem umiejętności wykorzystywania tego, co najprostsze do stworzenia rzeczy nadzwyczajnych. Krótko mówiąc – brali to, co mieli pod ręką.

Bo rękę przecież, w warunkach normalnych, ma każdy. Nawet dwie. Rękami robimy tak wiele rzeczy, że często nawet nie zdajemy sobie z tego sprawy. Osiem wieków temu ręka miała dodatkowe zastosowanie, genialne w swej prostocie. Stanowiła ona “podstawę średniowiecznego nauczania muzyki”². Ta ręka, służąca jako narzędzie mnemotechniczne, przypisywana jest średniowiecznemu teoretykowi muzyki – Guido z Arezzo. To on we wstępie do antyfonarza z 1030 roku opisał sposób oznaczania stopni muzycznych za pomocą liter. Jemu też zawdzięczamy pomysł linii muzycznych, które dziś stosuje się jako pięciolinię. W kolejnym traktacie zatytułowanym Micrologus, datowanym między rokiem 1026 a 1028, Guido zauważył podobieństwa między niektórymi stopniami gamy, dzięki czemu melodia przetransponowana o kwartę w dół lub kwintę w górę brzmi tak samo. Ostatnim zachowanym znakiem działalności Guidona jest traktat z 1032 roku pt. Epistola de ignoto cantu, z którego dowiadujemy się, że dzięki ręce, na której rozmieszczone są kolejne stopnie gamy, możliwe jest zaśpiewanie nieznanej dotąd melodii bez użycia monochordu.

Całość pomysłów i przemyśleń Guido z Arezzo zebrał dopiero Johannes Tinctoris w swoim traktacie Expositio manus z 1477 roku. Zaczyna od opisu układu linii. Na ręce znajduje się dwadzieścia miejsc, czyli loca, które Tintcoris opisuje jako umiejscowienie stopni, a przedstawionych jako naprzemienne linie i puste pola –  zupełnie jak we współczesnej pięciolinii. Na ręce zawarte są informacje o skali muzycznej, a także o relacji interwałowej między jej stopniami. Poszczególne stopnie oznaczone są nazwami solmizacyjnymi: ut, re, mi, fa, sol, la. Ręka więc była stosowana do nauki śpiewu poprzez solmizację, co dziś nazywamy solfeżem. Dzięki temu, że uczeń zapamięta, gdzie na ręce leży dany stopień, później bez problemu będzie mógł zaśpiewać nieznaną mu melodię a vista.

Reka Guidona [źródło: Wikimedia.org]

Rękę czytało się w następujący sposób: rozpoczynając od koniuszka kciuka po kolei zapisywano poszczególne sylaby w siedmiu dedukcjach, czyli kluczach (T, C, F, G, c, f, g)³. Dzięki temu, że uczeń skojarzył klucz i należące do niego sylaby z konkretnym miejscem na ręce, łatwiej mu było zapamiętać dane wysokości. Było to też ułatwienie dla nauczyciela, ponieważ mógł w prosty sposób zademonstrować stopnie i interwały gamy.

Jak więc widać “ręka jest zwięzłą i użyteczną nauką, pokrótce objaśniającą własności poszczególnych stopni muzycznych”4. Jest też podstawą, na której zbudowany jest współczesny system notacyjny. I komu to zawdzięczamy? Ciemnym Guidonowi i Tinctorisowi, żyjącym w epoce zacofania i niedouczenia. Warto jednak pamiętać, że gdyby nie kreatywność teoretyków i myślicieli wieków średnich, dzisiejsza myśl, a co za tym idzie edukacja muzyczna wyglądałaby zupełnie inaczej.

Anna Sobczak


1 http://synonim.net/synonim/%C5%9Bredniowiecze [dostęp: 24.01.2015]

2 Karol Berger, “Ręka Gwidona” a sztuka pamięci, „Muzyka” 2003 nr 2

3 Nazwy kluczy pochodzą, podobnie jak dziś, od miejsca, w którym się rozpoczynają (np. klucz wiloinowy to klucz g, ponieważ zaczyna się na drugiej linii).

4 Johannes Tinctoris, Expositio manus, „Opera theoretica”

Obraz w tle: benedyktyni wykonujący chorał [źródło: British Library]


Spis treści 5 numeru Podsłuchaj

Advertisements

Jedna myśl na temat “Za rękę z Guidonem”

Dodaj donos

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s