Ukraińskie pieśni rocznego cyklu kalendarzowego

Obrzędowe pieśni cyklu kalendarzowego są najstarszym dziedzictwem ukraińskiej muzyki ludowej. Powstały one jeszcze w czasach przed chrześcijaństwem, a ich tematyka dotyczy m.in. kultu zjawisk przyrody, ciężkiej pracy oraz zwyczajów związanych z porami roku. Wraz z muzyką w pamięci narodu zachowały się również obrzędy, które – nie zważając na rosnący wpływ kościoła chrześcijańskiego – ludzie kultywowali od niepamiętnych czasów.

Pogańskie obrzędy były zaciekle zwalczane przez kościół chrześcijański, jednak nie w sposób było wykorzenić ze świadomości ludzi zwyczajów kształtowanych przez stulecia, ponieważ były one silnie związane z życiem tamtejszych ludów – codzienną pracą oraz siłami przyrody. Z czasem animistyczne wierzenia ustąpiły chrześcijaństwu, w związku z czym tradycyjne obrzędy i pieśni musiały zostać dostosowane do nowej religii. W ten sposób Święto Przywitania Wiosny stało się Wielkanocą (Paschą), Dni Rusalne – Zielonymi Świątkami, a Kupała została zastąpiona Świętem Jana Chrzciciela. W muzyce efekty tego procesu najlepiej widać na przykładzie kolęd, które zaczęto wykonywać w okresie Bożego Narodzenia. Warto dodać, że w zależności od miejscowych tradycji, warunków przyrodniczych oraz geograficznych, tworzyły się róże warianty obrzędowe danych świąt, jednak nie naruszały one ogólnego charakteru zwyczaju. Z dawnych czasów zachowały się również formy i zasady kultywowania konkretnych świąt, np. w całej Ukrainie wspólne dla obrzędów Nocy Kupały było plecenie wianków czy rozpalanie ognisk.

Ivankupala
H. Siemiradzki, Noc Świętojańska (1892) [źródło: Wikipedia]

Tradycja przypisywania obrzędowych pieśni cyklu kalendarzowego do różnych świąt zachowała się do dziś, chociaż ich magiczny charakter i wyjątkowość zostały już utracone. Ponieważ pieśni są wykonywane wyłącznie w określonych porach roku, zajęły szczególne miejsce w życiu społecznym. O przynależności pieśni do obrzędowego cyklu kalendarzowego decydują pewne cechy wspólne. Jednak trzeba mieć na uwadze, że wiele podobnych wyróżników (na przykład muzycznych) z pieśniami obrzędowymi, mają choćby pieśni weselne, które pomimo tego, iż dotyczą określonego zwyczaju, nie są teraz przypisywane do konkretnej pory roku (stąd można wysnuć wniosek, że pieśni weselne –  wraz z obrzędem zaślubin – mogły być kiedyś wykonywane w danym okresie). Same obrzędy również posiadają unikatowy styl i charakter, co także ułatwia identyfikację rodzaju pieśni.

Wesnianki

Jak wiadomo, Nowy Rok u dawnych Słowian rozpoczynał się wiosną. Świętowanie tego wydarzenia, w czasie ponownego rozkwitu sił przyrody, wiązało się z wielkimi uroczystościami. Wiosenne pieśni, zwane wesniankami, wraz z korowodami stanowiły istotny element obrzędu. Zaloty, wybór pary, narodziny miłości, żart, uwielbienie, nieszczęśliwa miłość, rozstanie, satyryczne ukazanie dziewcząt z bogatych domów, los kobiety… To tylko nieliczne z tematów owych pieśni. Oprócz tego, często w wesniankach opisywane jest piękno przyrody oraz pora roku, jaką jest wiosna. W pieśniach zabawowych (ihrovi pisni) należących do wesnianek, znaczące miejsce mają bohaterowie ze świata zwierząt – ptaki, ssaki czy owady (Kizlyk – Koziołek; Żuravel Żuraw; Oj czyżyku-horobejczyku – O czyżyku; Zajczyk – Zajączek, Perepiłka – Przepiórka, Hałka – Kawka, Żuczok – Żuczek). Są to najczęściej utwory o charakterze alegorycznym. Wiele utworów podczas korowodów dotyczy pracy na wsi, a także tego „co rodzi nam ziemia” (Mak; Proso; Ohroczky – Ogórki; Hruszka, chrin – chrzan). Często też przeplatane są z motywami miłości, zauroczenia, stosunków rodzinnych, etc. Ze wszystkich pieśni obrzędowych według cyklu kalendarzowego, wesnianki wyróżniają się najrozmaitszym zasobem poetyczno-muzycznym. Wiąże się to z charakterem wiosennych świąt, które organizowane były z nie lada rozmachem i powagą, co przyczyniło się do tworzenia kolejnych utworów. Duży wpływ na wesnianki miał rozwój pisemnej twórczości, dlatego też wiele z nich – pod względem treści jak i melodyki – nie różni się od pieśni innego gatunku. Na przykład wesnianka A v tomu sadu chysto meteno w wielu miejscach na Ukrainie znana jest jako zwyczajna, liryczna piosenka. Poniżej znajduje się fragment zapisu nutowego tej wesnianki:

А В ТОМУ САДУ — 2 — 001

W zależności od funkcji, wesnianki różniły się od siebie strukturą oraz melodyką. Wyróżniamy w nich rozmaite rodzaje wiersza, a także style melodii. Mimo tego, równocześnie rozwijały się pewne muzyczno-poetyckie formuły. Ze względu na budowę, wesnianki składały się z dwóch elementów strukturalnych: zaśpiew i refren. Strofa muzyczna rozwijała się według powtórzenia jednego motywu, co wynikało z wpływu struktury poetycznej utworu. Niekiedy jedna muzyczno-poetycka formuła składa się na podstawę kilku wesnianek lub nawet całej grupy pieśni:

A vzhe vesna

A vzhe krasna

Iz strix voda kraple (x 3)

Plyne synie

Shche j resheto

Za nym obychajka (x 3)

Jak już wcześniej wspomniałem, wesnianki nie były jednorodne pod względem stylu, charakteru czy kolorytu. Jednak podstawą każdej z nich było opieranie się na trójdźwięku toniki molowego lub durowego akordu. W „wyśpiewywaniu” poszczególnych melodii, znaczącą i szczególną rolę odgrywała seksta (często dorycka), a także prowadzący, siódmy stopień skali w dolnej części melodii. Charakterystyczny pochód od tonu podstawowego poprzez kwintę, następnie w sekstę, potem znów powrót do kwinty, tworzy szczególny, „nawołujący” koloryt. Często występująca seksta w górze i dźwięk prowadzący w dolnej części melodii, nie tylko rozwijają linię melodyczną, ale również rozszerzają zakres środków wyrazowych. Można też stwierdzić, że w początkowych etapach formułowania się wesnianek, były one utworami o wąskim ambitusie. Do naszych czasów zachowało się niewiele melodii, których zakres mieściłby się w tercji. Jak wiadomo, taka forma z pewnym czasem „obrastała” w pomocnicze dźwięki. Przeważająca ilość zaśpiewów kształtowana była na molowym lub durowym trójdźwięku, nierzadko zdarzały się również oparte na skalach frygijskiej, doryckiej, a także pentatonicznej. Te ostatnie należą do najstarszych. Jeśli chodzi o strukturę metro-rytmiczną wesnianek, charakterystyczna jest dla nich elastyczność oraz różnorodność. Jak wiadomo, dla pewnych grup pieśni, właściwe są wspólne formuły.

Pieśni rusalne

Wesnianki rozbrzmiewają w różnych regionach Ukrainy (jak również w niektórych miejscach w Rosji i Białorusi) po dziś. Jednak nie można tego powiedzieć o tak zwanych pieśniach rusalnych, które wykonywano na początku lata. Niegdyś były szeroko rozpowszechnione, natomiast dziś całkowicie wyszły z użytku. Odchodzenie od zwyczaju zaobserwowano już na początku XIX wieku, a przyczynę tego procesu upatrywano w samej funkcji pieśni, związanej z fantastycznymi wyobrażeniami ludu, które z biegiem czasu zaczęły zanikać. Pod względem budowy melodii, pieśni rusalne były bliskie kupalskim i petriwczanym (te drugie odnosiły się do Święta Piotra i Pawła, kilka dni po święcie Kupały). Niewiele pozostało zaśpiewów dla tych pieśni, ponieważ na jednej melodii zwykle wykonywano wiele wariantów słownych.

Pieśni kupalskie i petriwczane

Równie wiekowe są wspomniane wcześniej pieśni kupalskie i petriwczane. Tak jak melodie wesnianek należą do różnorodnych pod względem stylu i kolorytu, tak pieśni letnie tworzone były w jednorodnym charakterze. Wyróżniają się licznymi powiązaniami między wspólnymi melodiami, a także stabilną muzyczno-poetycką formą. Pieśni kupalskie i petriwczane oparte są głównie na współbrzmieniach o charakterze molowym. Szkielet melodii, podobnie jak w wielu wesniankach, stanowi toniczny akord kwartsekstowy (drugi przewrót, kwinta w najniższym głosie). Ambitus tych pieśni zazwyczaj nie przekraczał tercji. Poniżej znajduje się przykład pieśni kupalskiej w wykonaniu chóru i solistów.

Zwyczaje i obrzędy Kupały należą do najstarszych nie tylko wśród ludności ukraińskiej, ale również u sąsiednich narodów słowiańskich, co świadczy o wspólnych, dawnych wierzeniach. Dlatego też w pieśniach kupalskich (a także w petriwczanych) wyraźne są elementy muzycznego archaizmu oraz ujednolicona struktura utworów. Według przekazu z końca XIX w. „pieśni kupalskie śpiewa się według specyficznego… naśpiewu – jednorodnego, rozciągłego i w całej swojej formie archaicznego. Obrządek, którego się dokonuje na święcie Kupały, zachowuje w pewnym stopniu mityczne zabarwienie. Większość pieśni kupalskich przypomina pieśni weselne”. Ta archaizacja przejawia się poprzez strukturę intonacyjną, rytmikę, specyficzne współbrzmienia a także budowę modalną.

Pieśni żniwiarskie

W odróżnieniu od wesnianek, pieśni kupalskich i petriwczanych, które pierwotnie były wykonywane podczas ciężkiej pracy, a dopiero później przyjęły funkcję świąteczną, pieśni żniwiarskie są bezpośrednio związane z procesem zbioru plonów. Jak wszystkie pieśni obrzędowe według cyklu kalendarzowego, posiadają charakterystyczne dla siebie rysy. Pieśni żniwne mają niewiele zaśpiewów, jednak w zależności od miejscowości różniły się tekstem, przez co było ich bardzo dużo. Zwykle na jedną grupę tekstów przypadała jedna melodia oraz pewna formuła melodyczno-poetyckiej strofy. Na ich podstawie utworzył się szereg wariantów w wielu regionach Ukrainy. Poniżej znajduje się przykład pieśni żniwiarskiej Vyjshly v pole kosari w wykonaniu słynnego ukraińskiego Chóru im. Wieriowki.  

Kolędy i szczedriwki

Kolędy oraz szczedriwki (nie ma polskiego tłumaczenia – nazwa odnosi się do Szczedroho Weczora, obchodzonego na powitanie Nowego Roku z dnia 13/14 stycznia, lub wg tradycji galickiej podczas drugiej wigilii Bożego Narodzenia na cześć ochrzczenia Jezusa, przypadającej 18 stycznia za kalendarzem juliańskim) należą do pieśni zimowych. Oba rodzaje pieśni różnią się z uwagi na cel wykonywania, chociaż są siebie bardzo podobne pod względem stylu oraz charakteru. Wraz z pojawieniem się chrześcijaństwa na Rusi Kijowskiej, kolędy zaczęto wykonywać w okresie świąt Bożego Narodzenia. Szczedriwki natomiast wiążą się ze świętowaniem Nowego Roku według kalendarza juliańskiego. Pieśni te wykonywane były głównie przez dzieci i młodzież. Tak więc, w rzeczywistości kolędy (koljadky) oraz szczedriwki rozbrzmiewały w tym samym okresie (podobnie jak pieśni kupalskie czy petriwczane) i współtworzyły jedną grupę pieśni. Ze względu na treść, styl i elementy muzyczno-poetyczne, są one na tyle bliskie, że często nie sposób ich odróżnić, szczególnie jeśli chodzi o kolędy przedchrześcijańskie z obszarów Rusi. Były to przeważnie pieśni pochwalne, które śpiewało się pod oknami chat lub w izbach. Opiewano w nich gospodarza lub gospodynię, innych członków rodziny, wychwalano domostwo, a także życzono zdrowia i dostatku. Jedną z najpopularniejszych kolęd jest Dobryj Weczir Tobi. Przykład w wykonaniu zespołu Pikkardyjska Tercja:

Jeśli chodzi o szczedriwkę, znaną na Ukrainie po dziś dzień jest Szczedryj weczir, dobryj weczir, to poniżej dołączam przykład, którego wykonawcami są uczestnicy warsztatów śpiewokrzyku, zorganizowanych przed Sekcję Etnomuzykologów UAM w 2013 roku.

Tematyka kolęd i szczedriwek jest znacznie bogatsza od pozostałych pieśni obrzędowych. Oprócz wspomnianych wcześniej tekstów pochwalnych, pieśni te początkowo odnosiły się do problemów prostych ludzi, spraw społecznych, wydarzeń historycznych oraz ważnych osób, a wraz z przyjściem chrześcijaństwa przyjęły funkcję religijną.

Każda z pieśni rocznego cyklu kalendarzowego (wesnianki, kupalskie, żniwiarskie, kolędy czy szczedriwki) w całej Ukrainie ma stałą przynależność do określonej grupy. Znane są jednak przypadki, kiedy pieśń z jednej grupy w procesie upowszechnienia przyjmowała również inne funkcje (dziś najczęściej pieśni zyskują funkcję rozrywkową). Takie zjawisko świadczy o ogromnej różnorodności motywów muzyczno-poetyckich wszystkich pieśni rocznego cyklu kalendarzowego.

Ihor Wasylik


Obraz w tle: W. Tetmajer, Żniwiarki w polu (1901)

Reklamy

Dodaj donos

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s